Бауырымен жорғалаушылар (Рептилиялар)

  • Бауырымен жорғалаушылардың қандай/қанша түрлері бар?
    Олардың құрылысы? Зерттейтін ғылым?
  • Бауырымен жорғалаушылар (Reptilia) - құрлықтағы омыртқалылар класы. Олар құстармен және сүтқоректілермен бірге амниоттар тобына (суперкласс) жатады.

Бауырымен жорғалаушылар класында 6-8 мыңға жуық түр бар. Бауырымен жорғалаушылар ежелгі қосмекенділерден — антракозаврлар тобынан шыққан стегоцефалдар (немесе батрахозаврлар) карбонның бірінші жартысында (350-330 млн. жыл бұрын) шыққан. Олар тез арада құрлықтағы тіршілік ету ортасында жануарлардың басым тобына айналды. Кейінгі көмірде бауырымен жорғалаушылардың әртүрлі топтары пайда болды, олардың көпшілігінде жалған сүйектердің қабығы бүкіл басын жауып, мұрын тесіктері, париетальды орган және көз ұялары үшін тесіктермен тесілген қарабайыр көрпелі (анапсидті) бас сүйек сақталды. Бауырымен жорғалаушылардың дамуы мен гүлденуі климаттық жағдайдың өзгеруімен байланысты: мезозой эрасында ол құрғақ болады, сулы-батпақты жерлер саны азаяды.
Жаңа жағдайда қосмекенділер сумен тығыз байланыста болмады. Алғашқы бауырымен жорғалаушылар осындай ежелгі қосмекенділерден шыққан.

Олар 3 кіші классқа бөлінеді: Анапсида (Anapsida) тасбақалардың біртұтас органы (Testudinata), крокодилдер (Crocodylia) және Лепидозаврия (Lepidosauria) бар архосаврлар (Archosauria). Соңғыларының ішінде келесі бұйрықтар ерекшеленеді: тұмсықты (Rhynchocephalia), кесірткелер (Lacertilia), жыландар (Ophidia) және амфисбендер (Am­phisbaenia). Бауырымен жорғалаушылар Антарктидадан басқа барлық континенттерде кең таралған, олар полярлық аймақтарға енбейді. Олар негізінен құрлықтағы экожүйелерді мекендейді; крокодилдер, тасбақалар және кейбір жыландар тұщы су айдындарының жағасында амфибиялық өмір салтын жүргізеді; тасбақалар мен жыландардың бірқатар түрлері теңіздердің тұрақты тұрғындары болып табылады.

http://www.myshared.ru/slide/1316180/
http://www.myshared.ru/slide/1342143/

Бұл амфибиядан айырмашылығы — сумен тығыз байланысы жоқ, құрлықтағы нақты жануарлар. Эволюция барысында алғаш рет қалыптасады: эмбриондардың сулы ортадан тыс дамуын қамтамасыз ететін эмбрионды мембраналар, денені қоршаған ортада дегидратациядан(обезвоживание) сақтайтын эпидермистің қабыршақтануы, өкпені қабырға арқылы желдету механизмі, метанефрикалық бүйрек және басқа белгілер.

Бауырымен жорғалаушылардың денесі бөлімдерге бөлінеді — бас, дене, құйрық және екі жұп аяқ-қол. Аяқтар дененің бүйірлерінде орналасқан және оларды жерге басады (олар жер бетіне жақын сияқты), сондықтан осы класс осындай атпен — бауырымен жорғалаушылар алды.

Тері құрғақ, оның құрамында бездер жоқ. Теріні қабыршақтанған эпидермис (мүйізді қабыршақ немесе қалқаншалар) құрайды. Мүйізді қабыршақтар жануарларды ылғалдың булануынан және құрғаудан сақтайды.

Қаңқасы мен бұлшық еттері жақсы жетілген. Бауырымен жорғалаушылар өкпесімен тыныс алады. Қан айналу жүйесі 2 шеңберлі, жүрегі 3 камералы (2 жүрекше, 1 қарынша, тек қолтырауындарда 4 камералы). Бауырымен жорғалаушылар жұмыртқа салу арқылы көбейеді, ірі жұмыртқаларын құрлыққа салады. Жұмыртқалары қоректік сары уызға бай, ұрық осы уыздың есебінен өсіп жетіледі. Кейбір кесірткелер (сцинк) мен жыландар тірідей туады. Олардың кейбір түрлері партеногенетик. жолмен (еркегінсіз) көбейеді. Қос бүйрегі арқылы зәр шығарады (көпшілігінің несеп шығаратын қуығы болады).

Бауырымен жорғалаушылар мерзімді түлеу кезінде өседі.

Жорғалаушыларды зерттейтін ғылымды герпетология деп атайды.

Жорғалаушыларда пайда болған жаңа белгілер (қосмекенділермен салыстырғанда):

  • жүректің қарыншасында ішінара, ал крокодилдерде веноздық және артериялық қан ағымдарының ішінара бөлінуіне алып келген толық аралықтың пайда болуы;
  • дамыған тыныс алу жолдары бар жасушалық өкпенің пайда болуы;
  • жұмыртқаның айналасында қорғаныс қабығының пайда болуы;
  • ішкі ұрықтандыру;
  • тікелей даму.

∇Мидың алдыңғы бөлігінің ұлғаюы және ондағы алғашқы қыртыстың пайда болуы сияқты өзгерістер құрлықтағы тіршілік үшін де маңызды болды.

∇Жорғалаушылар 225 миллион жыл бұрын гүлдене бастаған. Олар барлық тіршілік ету орталарын қоныстандырды.

Плезиозаврлар — «теңіз кесірткелері» және ихтиозаврлар — «балық кесірткелері» суда жүзді.
Птерозаврлар — «ұшатын кесірткелер» ауада қалықтады.
Құрлықтағы жануарлар арасында әртүрлі динозаврлар — «қорқынышты кесірткелер» билік етті.
Бүгінгі күнге дейін жеткен ежелгі бауырымен жорғалаушылар — қолтырауындар мен тасбақалар.
Кесірткелер тобының бірі — Тіс тісті кесіртке — бауырымен жорғалаушылар мен сүтқоректілер арасындағы өтпелі форма болып саналады. 

Бауырымен жорғалаушылар — пойкилотермиялық(дене температурасы тұрақсыз) жануарлар, бірақ олардың физиологиясына тән қасиет — гелиотермия — күн сәулесінде өздерін жылыта отырып, өз денелерінің температурасын оңтайлы деңгейге дейін көтеру. Дене температурасы 6 – 8°С-қа төмендегенде олардың қимылы нашарлайды, ал температура 2 – 3°С болғанда қысқы ұйқыға кетеді.

Бауырымен жорғалаушылардың көпшілігі жыртқыштар, олар қолдарынан келгеннің бәрін пайдаланады. Құрлықтағы тасбақалар мен кесірткелердің кейбір түрлері шөпқоректі немесе қорек талғамайтын жануарлар. Бауырымен жорғалаушылар табиғи экожүйенің маңызды компоненттері болып табылады.

Бауырымен жорғалаушылардың көптеген түрлерін адамдар тамақтану үшін пайдаланады, ал олардың қабығы мен раковиналары әртүрлі өнімдер жасау үшін қолданылады. Бірқатар жыландардың уы дәрі-дәрмектер алу үшін қолданылады. Қарқынды балық аулау көптеген бауырымен жорғалаушылар түрлерінің табиғи популяцияларының санының күрт төмендеуіне әкелді, әсіресе тасбақалар, қолтырауындар мен жыландар. 4 мыңнан астам түрі ХТҚО Қызыл кітабына, кейбір түрлері (жұмырбас шұбар кесіртке, Зайсан жұмырбас кесірткесі, кесел, сары жылан, т.б.) Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Қолданылған әдебиеттер : Олжабекова, Б.Е.Есжанов Омыртқалылар зоологиясы Алматы «Қазақ университеті», Алматы – 2007, 98-115 б.

Ф.Л. Калинин., В.В.Сарнацкая., В.Е. Полищук. «Физиологиядағы және өсімдіктер биохимиясындағы ұлпа өсіру әдістері»-Киев: Наукова думка, 1980

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован.

Scroll Up